Η Τέχνη να Ζεις με τον Εαυτό σου

Πρόλογος

Αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου είναι μια παρατήρηση που επαναλαμβάνεται συνεχώς. Οι άνθρωποι που έχουν ανάγκη και θέλουν να μιλήσουν για τον εαυτό τους, σπάνια περιγράφουν μια αποτυχία.

Πάντα περιγράφουν μια ασυμφωνία. Κάτι δεν συμφωνεί με κάτι άλλο.

Σκέφτονται με έναν τρόπο και νιώθουν με άλλον. Γνωρίζουν τι θα έπρεπε να κάνουν, αλλά δεν το κάνουν.

Αναγνωρίζουν μοτίβα που επαναλαμβάνονται χωρίς να μπορούν να τα αλλάξουν.

Βιώνουν μια εσωτερική διάσπαση που δεν έχει σαφές όνομα και για τον λόγο αυτόν συχνά ερμηνεύεται ως προσωπική αδυναμία.

Σκοπός του βιβλίου είναι η διαπίστωση, η μελέτη και η κατανόηση αυτής της εσωτερικής ασυμφωνίας.

Επιχειρεί την περιγραφή μιας πορείας κατανόησης, παρουσιάζοντας την ισορροπία όχι ως μια σταθερή κατάσταση, ούτε ως έναν στόχο που κατακτάται, αλλά ως μια ικανότητα που επιμελώς καλλιεργείται.

Θα ήταν ανέντιμο να μην ειπωθεί ρητά: αυτό το βιβλίο δεν προσφέρει συνταγές. Δεν υπόσχεται ότι αν ακολουθήσετε συγκεκριμένα βήματα, θα φτάσετε σε μια κατάσταση ψυχικής υγείας που θα διατηρηθεί αμετάβλητη. Ο εαυτός δεν είναι μηχανισμός που επισκευάζεται. Είναι οργανισμός που εξελίσσεται. Και η ψυχική ωριμότητα δεν είναι η εξάλειψη της δυσκολίας. Είναι η αναπτυσσόμενη ικανότητα να τη φέρεις.

Αυτό σημαίνει ότι το βιβλίο απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο που έχει κάποτε νιώσει ότι κάτι μέσα του δεν συμφωνεί και που αναρωτήθηκε αν αυτή η ασυμφωνία είναι ελάττωμα ή η φύση του.

Η απάντηση που προσφέρει το βιβλίο είναι φύση. Και η σχέση που μπορεί να αναπτυχθεί μαζί της –με επίγνωση, με ειλικρίνεια, με υπομονή– είναι ίσως η πιο σημαντική εργασία που ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει: να εξηγήσει τον εαυτό του. Στη δυσκολία του, στην πολυπλοκότητά του και στη δυναμικότητά του.

Κεφάλαιο 1

Η Αγωνία ως Εμπειρία της Δυνατότητας

Søren Kierkegaard

Υπάρχει μια στιγμή που κάθε άνθρωπος έχει βιώσει, αλλά λίγοι έχουν ονομάσει: εκείνα τα δευτερόλεπτα προτού παρθεί μια απόφαση που φέρει κόστος. Δεν εννοώ τις καθημερινές επιλογές που διεκπεραιώνονται σχεδόν αυτόματα. Εννοώ εκείνες τις στιγμές που το βλέμμα στρέφεται προς τα μέσα και ο άνθρωπος συνειδητοποιεί, ξαφνικά και ολοκληρωτικά, πως ό,τι κι αν επιλέξει, θα είναι δικό του. Δεν θα μπορεί να το επιστρέψει στους γονείς του, στις περιστάσεις, στην τύχη, στον Θεό. Θα το έχει ο ίδιος ολοκληρωτικά επιλέξει.

Σε αυτή τη στιγμή κάτι παράδοξο συμβαίνει στο σώμα. Ένας τρόμος που δεν έχει αντικείμενο. Μια ζάλη που δεν προέρχεται από κανέναν συγκεκριμένο κίνδυνο. Μια αίσθηση ότι μπροστά σου ανοίγονται δρόμοι, ότι πρέπει να διαλέξεις, και ότι αυτή η επιλογή θα σε ορίσει με τρόπους που δεν μπορείς ακόμα να φανταστείς.

Αυτή η αίσθηση δεν είναι αδυναμία. Δεν είναι σύμπτωμα κάποιας διαταραχής. Δεν είναι κάτι που πρέπει να ξεπεραστεί ώστε ο άνθρωπος να γίνει «λειτουργικός». Είναι, αντίθετα, η πιο ακριβής εμπειρία που μπορεί να έχει ένα ελεύθερο ον για την ίδια του την ελευθερία.

Αυτό ακριβώς ονόμασε «αγωνία» ένας Δανός φιλόσοφος στα μέσα του δεκάτου ενάτου αιώνα, και αφιέρωσε το έργο του στο να το χαρτογραφήσει με μια ακρίβεια που, εκατόν εβδομήντα χρόνια μετά, δεν έχει ξεπεραστεί.

Φόβος και αγωνία: μια θεμελιώδης διάκριση

Η πιο βασική συνεισφορά του Kierkegaard στη γλώσσα της εσωτερικής εμπειρίας είναι μια διάκριση που φαίνεται απλή, αλλά ανατρέπει τον τρόπο που κατανοούμε τον εαυτό μας: η διάκριση μεταξύ φόβου και αγωνίας.

Ο φόβος είναι πάντα καθορισμένος. Έχει αντικείμενο – μια απειλή, μια ασθένεια, μια απώλεια, έναν εχθρό. Στρέφεται προς κάτι συγκεκριμένο που υπάρχει στον κόσμο ή που πιθανόν θα συμβεί. Ακριβώς επειδή έχει αντικείμενο, ο φόβος δίνει κατεύθυνση: μπορείς να αποφύγεις αυτό που φοβάσαι, να το αντιμετωπίσεις, να προετοιμαστείς για αυτό. Έχει λογική, έχει αιτία, έχει δυνητική λύση.

Η αγωνία δεν έχει αντικείμενο. Δεν στρέφεται προς κάτι – στρέφεται προς το ίδιο το γεγονός ότι υπάρχω, και ότι αυτή η ύπαρξη συνεπάγεται ελευθερία. Δεν πηγάζει από εξωτερική απειλή. Πηγάζει από την εσωτερική αποκάλυψη ότι ο άνθρωπος δεν είναι στατικό ον, αλλά δυναμική σύνθεση – μια γέφυρα ανάμεσα στο τώρα και στο άπειρο των δυνατοτήτων που ανοίγονται μπροστά του.

Η αγωνία, γράφει ο Kierkegaard, είναι η ζάλη της ελευθερίας. Είναι αυτό που νιώθεις όταν συνειδητοποιείς ότι μπορείς να επιλέξεις και ότι κανείς άλλος δεν μπορεί να επιλέξει για εσένα.

Το βάραθρο και ο ίλιγγος

Για να εξηγήσει αυτή την κατάσταση, ο Kierkegaard καταφεύγει σε μια εικόνα που έγινε ίσως η πιο αναγνωρίσιμη φιλοσοφική μεταφορά του εικοστού αιώνα.

Φανταστείτε έναν άνθρωπο που στέκεται στο χείλος ενός απόκρημνου γκρεμού. Καθώς το βλέμμα του βυθίζεται στο κενό, τον κυριεύει ένας παράδοξος τρόμος. Δεν πηγάζει από την πιθανότητα να γλιστρήσει – αυτός θα ήταν απλός φόβος για τη σωματική του ακεραιότητα, φόβος ζωώδης και κατανοητός. Ο αληθινός ίλιγγος γεννιέται από κάτι εντελώς διαφορετικό: τη συνειδητοποίηση ότι μπορεί, αν το θελήσει, να ριχτεί ο ίδιος στο κενό.

Είναι ο τρόμος μπροστά στο «μπορώ». Η ζάλη που προκαλεί η θέα των άπειρων επιλογών και η γνώση ότι τίποτα –εκτός από τον ίδιο τον εαυτό– δεν τον εμποδίζει ή τον ωθεί προς καμία κατεύθυνση.

Αυτή η εικόνα δεν είναι ποιητική μεταφορά. Είναι ακριβής περιγραφή μιας ψυχολογικής κατάστασης που κάθε άνθρωπος γνωρίζει, έστω και αν δεν την έχει ποτέ ονομάσει. Είναι η αίσθηση που συνοδεύει κάθε μεγάλη απόφαση και πολλές μικρές. Η αίσθηση ότι μπροστά σου ανοίγονται δρόμοι, ότι πρέπει να διαλέξεις και ότι η επιλογή είναι αποκλειστικά δική σου ευθύνη.