Για το νόημα, την ευθύνη και τα όρια της επιλογής — με αφετηρία τη σκέψη του Viktor Frankl
Το νόημα της ζωής το αναζητούμε συχνά σαν να πρόκειται για μια απάντηση που μας οφείλεται. Θέλουμε να γνωρίζουμε γιατί κάνουμε όσα κάνουμε, προς τα πού πηγαίνουμε, τι δικαιολογεί τις επιλογές και τις απώλειές μας. Πίσω από αυτή την αναζήτηση κρύβεται συχνά μια απαίτηση: η ζωή οφείλει, με κάποιον τρόπο, να βγάζει νόημα για εμάς.
Ο Viktor Frankl αντιστρέφει τη σχέση. Το ουσιώδες δεν είναι να απαιτούμε μια απάντηση από τη ζωή, αλλά να αντιληφθούμε ότι εμείς είμαστε εκείνοι που καλούνται να απαντήσουν στις απαιτήσεις της.
Αυτή είναι για μένα η ισχυρότερη ιδέα στην Αναζήτηση του ανθρώπου για το υπέρτατο νόημα. Όχι επειδή λύνει το πρόβλημα του νοήματος, αλλά επειδή το μεταφέρει από τη θεωρία στον τρόπο που ζούμε. Το νόημα παύει να είναι μια μεγάλη εξήγηση της ύπαρξης και συνδέεται με κάτι πολύ πιο απαιτητικό: με την ευθύνη απέναντι στη συγκεκριμένη ζωή που έχουμε μπροστά μας.
Δεν αρκεί να αναζητώ τι θέλω από τη ζωή. Οφείλω να αποφασίζω και τι αξίζει να κάνω με αυτήν.
Εδώ το νόημα συναντά την ελευθερία.
Έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε την ελευθερία ως απουσία περιορισμών και ως διεύρυνση των επιλογών μας. Πρόκειται για μια αναγκαία αλλά ανολοκλήρωτη αντίληψη. Η ελευθερία αποκτά περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από κατεύθυνση. Δεν αρκεί να είμαι ελεύθερος από κάτι. Χρειάζεται να είμαι ελεύθερος για κάτι.
Ο σύγχρονος άνθρωπος διαθέτει ένα εύρος δυνατοτήτων που παλαιότερες γενιές δύσκολα μπορούσαν να φανταστούν. Μπορεί να αλλάξει επάγγελμα, τόπο, σύντροφο, τρόπο ζωής. Μπορεί να απομακρυνθεί από παραδόσεις και κοινωνικούς ρόλους που κάποτε καθόριζαν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό την πορεία του. Ταυτόχρονα εκτίθεται καθημερινά σε αμέτρητες εκδοχές μιας ζωής που θα μπορούσε να ζήσει.
Αυτή η πολλαπλότητα δεν παράγει από μόνη της περισσότερη ελευθερία. Μπορεί να παράγει και μεγαλύτερο αποπροσανατολισμό. Το δύσκολο μέρος της ελευθερίας δεν είναι η ύπαρξη δυνατοτήτων αλλά η διάκριση ανάμεσά τους.
Δεν μπορούμε να πραγματοποιήσουμε όλες τις ζωές που θα μπορούσαμε να ζήσουμε. Κάθε ουσιαστική επιλογή πραγματώνει μία δυνατότητα και εγκαταλείπει άλλες. Η ωριμότητα δεν βρίσκεται στην αδιάκοπη διατήρηση όλων των ενδεχομένων ανοιχτών, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε ποια από αυτά αξίζει να μετατραπεί σε ζωή.
Με αυτή την έννοια, η ευθύνη δεν περιορίζει την ελευθερία. Της δίνει περιεχόμενο.
Ο εαυτός δεν αρκεί
Μια δεύτερη πλευρά της σκέψης του Frankl που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική είναι η αυθυπέρβαση. Για τον Frankl, η ανθρώπινη ύπαρξη είναι πάντοτε στραμμένη πέρα από τον εαυτό της: προς ένα έργο που πρέπει να πραγματοποιηθεί, έναν άνθρωπο που αγαπά ή ένα νόημα που καλείται να εκπληρώσει. Η αυτοπραγμάτωση δεν επιτυγχάνεται με την άμεση καταδίωξή της· εμφανίζεται ως συνέπεια αυτής της υπέρβασης του εαυτού.
Η θέση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον σήμερα. Η σύγχρονη κουλτούρα μάς καλεί διαρκώς να επιστρέφουμε στον εαυτό: να τον ανακαλύπτουμε, να τον αναλύουμε, να τον προστατεύουμε, να τον βελτιώνουμε, να τον πραγματοποιούμε.
Η αυτογνωσία είναι απαραίτητη. Η αδιάκοπη αυτοαναφορικότητα δεν είναι.
Υπάρχει ένα σημείο στο οποίο η συνεχής παρατήρηση του εαυτού παύει να μας αποκαλύπτει και αρχίζει να μας εγκλωβίζει μέσα του. Δεν μαθαίνουμε ποιοι είμαστε μόνο εξετάζοντας τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας. Μαθαίνουμε ποιοι είμαστε και από εκείνο στο οποίο επιλέγουμε να δοθούμε.
Στην αγάπη αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές. Όταν ο άλλος υπάρχει μόνο ως μέσο της δικής μου ολοκλήρωσης, η σχέση παραμένει τελικά μια σχέση με τον εαυτό μου. Η ουσιαστική συνάντηση προϋποθέτει την αναγνώριση μιας αξίας απέναντί μου που δεν εξαντλείται στη χρησιμότητά της για εμένα. Κάτι αντίστοιχο μπορεί να συμβεί στη δημιουργία, στη φροντίδα, στην εργασία όταν αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο. Ο εαυτός δεν εξαφανίζεται· παύει όμως να αποτελεί το μοναδικό μέτρο των πραγμάτων.
Σε αυτό το σημείο ο Frankl αγγίζει και το παράδοξο της ευτυχίας. Όσο περισσότερο η ευτυχία γίνεται άμεση απαίτηση από τη ζωή, τόσο περισσότερο κάθε εμπειρία κινδυνεύει να αξιολογείται με ένα μόνο κριτήριο: αν μας έκανε να αισθανθούμε καλά.
Μια ζωή με νόημα όμως δεν είναι αναγκαστικά μια διαρκώς ευχάριστη ζωή. Η αγάπη περιέχει ευθύνη και την πιθανότητα της απώλειας. Η δημιουργία περιλαμβάνει αποτυχία και αμφιβολία. Η φροντίδα κόπωση. Η αφοσίωση σε κάτι σημαντικό απαιτεί συχνά να παραιτηθούμε από κάτι άλλο που επίσης επιθυμούμε.
Η ευτυχία μπορεί να συνοδεύει το νόημα. Δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό του κριτήριο.
Δεν αρκεί να βρούμε έναν σκοπό
Εδώ αρχίζει και η απόστασή μου από τον Frankl.
Η ιδέα ότι ο άνθρωπος χρειάζεται κάτι πέρα από τον εαυτό του είναι ισχυρή. Το να έχει όμως κανείς έναν σκοπό δεν αρκεί. Ο άνθρωπος μπορεί να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά και σε κάτι ανάξιο της αφοσίωσής του. Μπορεί να μετατρέψει τη φιλοδοξία σε αποστολή, την εξάρτηση σε αγάπη, την ανάγκη για αναγνώριση σε προσφορά. Η αίσθηση νοήματος δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ότι αυτό στο οποίο αποδώσαμε νόημα έχει και αξία.
Εδώ το πρόβλημα του νοήματος παύει να είναι αποκλειστικά ψυχολογικό και γίνεται αναπόφευκτα ηθικό.
Δεν αρκεί να υπάρχει κάτι για το οποίο είμαι πρόθυμος να ζήσω. Χρειάζεται αυτό το κάτι να αντέχει την εξέταση της αξίας του: τι κάνει στους άλλους, τι απαιτεί από εμένα, τι άνθρωπο με μετατρέπει όσο το υπηρετώ.
Ο άνθρωπος διαθέτει άλλωστε μια εντυπωσιακή ικανότητα να προσφέρει συνοχή ακόμη και στις αυταπάτες του. Μια ζωή μπορεί να είναι απολύτως οργανωμένη γύρω από έναν σκοπό και ταυτόχρονα να παραμένει φτωχή, καταστροφική ή ναρκισσιστική. Η βεβαιότητα με την οποία πιστεύουμε σε κάτι δεν αποτελεί απόδειξη της αξίας του.
Η ευθύνη επομένως δεν αφορά μόνο τις επιλογές μας. Αφορά, όσο μας είναι δυνατόν, και τα κριτήρια με τα οποία επιλέγουμε.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι απόλυτα ελεύθερος.
Η σύγχρονη εξύμνηση της ατομικής επιλογής έχει δημιουργήσει τη δική της ψευδαίσθηση: ότι ο καθένας μπορεί να γίνει οτιδήποτε θελήσει αρκεί να το αποφασίσει αρκετά έντονα. Μια τέτοια αντίληψη δεν είναι μόνο αφελής. Μπορεί να γίνει και σκληρή, επειδή μετατρέπει κάθε αποτυχία σε προσωπική ανεπάρκεια.
Δεν επιλέξαμε τις αρχικές συνθήκες της ζωής μας. Το σώμα, η οικογένεια, οι πρώτες σχέσεις, η κοινωνική θέση, οι απώλειες, οι ευκαιρίες που εμφανίστηκαν ή δεν εμφανίστηκαν, ακόμη και η τύχη συμμετέχουν στη διαμόρφωση του ανθρώπου που είμαστε.
Η ελευθερία δεν αναιρεί αυτούς τους περιορισμούς. Αλλά ούτε οι περιορισμοί εξαντλούν τον άνθρωπο.
Ανάμεσα στην ιδέα ότι είμαστε απόλυτοι δημιουργοί του εαυτού μας και στην αντίθετη ιδέα ότι είμαστε απλώς προϊόντα των περιστάσεων βρίσκεται ο πραγματικός χώρος της ανθρώπινης ευθύνης.
Δεν είμαστε απλώς αυτό που μας συνέβη. Ούτε μπορούμε να γίνουμε οτιδήποτε θελήσουμε. Είμαστε και αυτό που κατορθώνουμε να κάνουμε με όσα μας συνέβησαν.
Εκεί όπου τελειώνει η δυνατότητα αλλαγής
Σε αυτό το σημείο αποκτά το πραγματικό της βάρος η σκέψη του Frankl για τον πόνο.
Χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση. Ο πόνος δεν είναι από μόνος του φορέας νοήματος. Ένας πόνος που μπορεί να θεραπευτεί πρέπει να θεραπευτεί. Μια καταπιεστική κατάσταση που μπορεί να αλλάξει πρέπει να αντιμετωπιστεί. Μια αδικία δεν αποκτά αξία επειδή κάποιος κατορθώνει να την υπομένει με αξιοπρέπεια.
Στον Frankl η δυνατότητα νοήματος μέσα στον πόνο αφορά τον πόνο που δεν μπορεί πλέον να αποφευχθεί ή να αλλάξει. Η διάκριση είναι θεμελιώδης, γιατί διαφορετικά η σκέψη του μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε εξιδανίκευση της οδύνης — κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που ο ίδιος υποστηρίζει.
Υπάρχουν πραγματικότητες που κάποια στιγμή παύουν να διαπραγματεύονται μαζί μας. Μια απώλεια δεν αναιρείται. Ένα παρελθόν δεν ξαναγράφεται. Ορισμένα γεγονότα δεν μπορούν να διορθωθούν με περισσότερη προσπάθεια, αυτογνωσία ή θέληση.
Εκεί η ανθρώπινη ελευθερία συρρικνώνεται δραματικά. Δεν εξαφανίζεται όμως κατ’ ανάγκην ολοκληρωτικά. Παραμένει, στον βαθμό που ο άνθρωπος μπορεί να την ασκήσει, η δυνατότητα να διαμορφώσει τη στάση του απέναντι σε αυτό που δεν μπορεί πλέον να μεταβάλει.
Δεν χρειάζεται κάθε οδύνη να κρύβει ένα μάθημα. Δεν χρειάζεται κάθε συμφορά να συνέβη «για κάποιον λόγο». Υπάρχουν γεγονότα που θα ήταν απλώς καλύτερο να μην είχαν συμβεί ποτέ.
Η αξιοπρέπεια δεν βρίσκεται στην αναδρομική δικαιολόγησή τους. Βρίσκεται στη δυνατότητα του ανθρώπου να μην τους παραχωρήσει ολόκληρη την υπόλοιπη ύπαρξή του.
Αυτό θεωρώ ότι είναι και το ουσιαστικότερο που κρατώ από τον Frankl.
Όχι την υπόσχεση ότι υπάρχει κάπου μια απάντηση που, αν την ανακαλύψουμε, θα κάνει ολόκληρη τη ζωή μας συνεκτική. Ούτε τη βεβαιότητα ότι κάθε πόνος κρύβει έναν σκοπό.
Κρατώ μια αυστηρότερη και λιγότερο παρηγορητική θέση.
Το νόημα δεν είναι μια τελική απάντηση που αποκτούμε κάποτε και έκτοτε κατέχουμε. Στον Frankl είναι συγκεκριμένο και συνδέεται με τις απαιτήσεις της εκάστοτε κατάστασης. Προσωπικά θα προχωρούσα ένα βήμα ακόμη: το αντιλαμβάνομαι περισσότερο ως μια διαρκή σχέση με τη ζωή παρά ως έναν μοναδικό σκοπό που κάποτε ανακαλύπτουμε.
Άλλοτε το συναντάμε σε κάτι που δημιουργούμε, άλλοτε σε έναν άνθρωπο που αγαπάμε, άλλοτε σε μια ευθύνη που αναλαμβάνουμε. Και υπάρχουν περίοδοι όπου περιορίζεται σχεδόν στον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι σε αυτό που δεν επιλέξαμε.
Αυτό κάνει το νόημα λιγότερο εντυπωσιακό, αλλά περισσότερο ανθρώπινο. Μας απαλλάσσει και από μια σύγχρονη επιταγή που θέλει τον καθένα να ανακαλύψει τη μία μεγάλη «αποστολή» που θα δικαιολογήσει ολόκληρη την ύπαρξή του. Μια ζωή μπορεί να έχει βαθύ νόημα χωρίς να μπορεί να συνοψιστεί σε έναν μοναδικό σκοπό.
Η αντιστροφή του Frankl αποκτά έτσι για μένα το πλήρες βάρος της.
Η ζωή προηγείται της εξήγησής της. Μας τοποθετεί απέναντι σε ανθρώπους, δυνατότητες, επιλογές, απώλειες και όρια. Μέσα σε αυτά καλούμαστε να διακρίνουμε, να επιλέξουμε, να δεσμευτούμε και κάποτε να αντέξουμε.
Δεν χρειάζεται πρώτα να λύσουμε το αίνιγμα της ζωής για να μπορέσουμε να ζήσουμε.
Η απάντηση που δίνουμε είναι η ζωή που ζούμε.
Viktor E. Frankl Ή αναζήτηση του ανθρώπου για το υπέρτατο νόημα. Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ