Όταν μάθαμε να αναζητούμε την αγάπη, αλλά όχι να αγαπάμε
Μια δοκιμιακή προσέγγιση στη σκέψη του Erich Fromm
Υπάρχει ένα παράδοξο στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την αγάπη.Οι περισσότεροι άνθρωποι τη θεωρούν ένα από τα σημαντικότερα πράγματα στη ζωή τους. Γράφουν γι’ αυτήν, υποφέρουν γι’ αυτήν, την αναζητούν, φοβούνται την απώλειά της. Κι όμως, ελάχιστοι αντιμετωπίζουν την αγάπη ως κάτι που χρειάζεται να μάθουν.
Ο Erich Fromm ξεκινά από αυτή ακριβώς την αντίφαση. Στην Τέχνη της Αγάπης ανατρέπει μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση: ότι το βασικό πρόβλημα της αγάπης είναι να συναντήσουμε τον κατάλληλο άνθρωπο. Για τον Fromm, το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό.
Όχι μόνο ποιον θα αγαπήσω, αλλά αν έχω αναπτύξει εγώ ο ίδιος την ικανότητα να αγαπώ.
Και αυτή η μικρή μετατόπιση αλλάζει σχεδόν ολόκληρη τη συζήτηση.
Από τον έρωτα στην ικανότητα να αγαπάς
Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά αντιμετωπίζει την αγάπη σαν ένα γεγονός που του συμβαίνει. Συναντά κάποιον. Ενθουσιάζεται. Ερωτεύεται. Και θεωρεί ότι βρήκε την αγάπη.
Όμως ο Fromm διακρίνει ουσιαστικά την αρχική ερωτική ένταση από την ώριμη ικανότητα να αγαπάς.
Η πρώτη μπορεί να συμβεί σχεδόν αυθόρμητα. Η δεύτερη απαιτεί εργασία. Είναι σχετικά εύκολο να νιώσεις έλξη για έναν άνθρωπο που ακόμη δεν γνωρίζεις πραγματικά. Πάνω του μπορείς να τοποθετήσεις επιθυμίες, προσδοκίες, φαντασιώσεις.
Η δυσκολία αρχίζει αργότερα. Όταν ο άνθρωπος που ερωτεύτηκες αρχίζει να γίνεται πραγματικός. Όταν εμφανίζονται οι φόβοι του, οι αδυναμίες του, οι διαφορετικές ανάγκες του, οι αντιφάσεις του. Τότε το ερώτημα δεν είναι πια αν είσαι ερωτευμένος. Είναι αν ξέρεις να αγαπάς.
Για τον Fromm, η αγάπη δεν είναι απλώς ένα συναίσθημα που έχουμε απέναντι σε κάποιον. Είναι μια ενεργητική στάση απέναντι στη ζωή. Στην ώριμη αγάπη αναγνωρίζει τέσσερα θεμελιώδη στοιχεία: φροντίδα, ευθύνη, σεβασμό και γνώση. Φροντίδα σημαίνει ότι η ύπαρξη του άλλου έχει πραγματική σημασία για εμένα. Ευθύνη δεν σημαίνει ότι αναλαμβάνω τη ζωή του. Σημαίνει ότι είμαι διαθέσιμος να ανταποκριθώ σε εκείνον. Σεβασμός σημαίνει κάτι δυσκολότερο: να επιτρέπω στον άλλον να υπάρχει όπως είναι και όχι όπως θα ήθελα να γίνει για να εξυπηρετεί εμένα. Και γνώση σημαίνει να προσπαθώ να δω τον άνθρωπο πίσω από τις προβολές μου.
Αυτό το τελευταίο ίσως είναι και το δυσκολότερο. Γιατί πολλές φορές δεν αγαπάμε τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας. Αγαπάμε αυτό που φανταστήκαμε ότι είναι. Να συναντηθούμε χωρίς να εξαφανιστούμε
Η σκέψη του Fromm γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν εξετάζει την ανθρώπινη ανάγκη να ξεπεράσουμε τη μοναξιά μας.
Ο άνθρωπος έχει επίγνωση ότι είναι ξεχωριστό ον. Αυτό του χαρίζει ελευθερία, αλλά δημιουργεί ταυτόχρονα μια βαθιά εμπειρία αποχωρισμού. Θέλει να ενωθεί με κάποιον. Εδώ όμως ανοίγονται δύο εντελώς διαφορετικοί δρόμοι. Ο πρώτος είναι να χρησιμοποιήσει τον άλλον για να ξεφύγει από τη μοναξιά του. Να προσκολληθεί. Να απαιτήσει. Να ελέγξει. Να μετατρέψει τη σχέση σε εγγύηση ότι δεν θα μείνει μόνος.
Ο δεύτερος είναι πολύ δυσκολότερος:
να ενωθεί με κάποιον χωρίς να πάψει να είναι ξεχωριστός από εκείνον. Εκεί βρίσκεται για τον Fromm η ώριμη αγάπη. Δύο άνθρωποι ενώνονται χωρίς να εξαφανίζονται. Δεν γίνονται ο ένας ιδιοκτησία του άλλου. Δεν ζητούν από τον άλλον να θεραπεύσει κάθε έλλειψή τους. Παραμένουν δύο ξεχωριστές υπάρξεις που επιλέγουν τη συνάντηση.
Και ίσως εδώ βρίσκεται μία από τις δυσκολότερες ισορροπίες του έρωτα: να μπορώ να σε χρειάζομαι χωρίς να σε χρησιμοποιώ για να καλύψω το κενό μου· να μπορώ να σε αγαπώ χωρίς να χρειάζεται να σε κατέχω.
Όταν η αγορά εισβάλλει στον έρωτα
Υπάρχει όμως ένα σημείο στον Fromm που σήμερα ακούγεται σχεδόν προφητικό. Ο άνθρωπος της αγοράς μαθαίνει να αντιλαμβάνεται και τον εαυτό του μέσα από την αξία που μπορεί να αποκτήσει στα μάτια των άλλων. Πρέπει να γίνει επιθυμητός. Να παρουσιάσει σωστά τον εαυτό του. Να αποκτήσει κοινωνική, επαγγελματική, εμφανισιακή αξία. Και κάποια στιγμή αυτή η λογική περνά και στον έρωτα.
Δεν αναζητώ απλώς έναν άνθρωπο. Αναζητώ την καλύτερη δυνατή επιλογή που θεωρώ ότι μπορώ να προσελκύσω με βάση τη δική μου «αξία». Σαν δύο άνθρωποι να συναντώνται στην αγορά των σχέσεων και, κάπου σιωπηλά, να αναρωτιούνται:
Είναι αυτή η καλύτερη επιλογή που μπορώ να έχω;
Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο οξυδερκείς παρατηρήσεις του Fromm.
Μια κοινωνία μπορεί να εξυμνεί τον έρωτα και ταυτόχρονα να εκπαιδεύει τους ανθρώπους της σε έναν τρόπο ζωής που τον υπονομεύει.
Η αγάπη ως τέχνη
Γιατί λοιπόν ο Fromm ονομάζει το βιβλίο του Η Τέχνη της Αγάπης; Επειδή μια τέχνη απαιτεί άσκηση. Κανείς δεν περιμένει να γίνει μουσικός επειδή αγαπά τη μουσική. Χρειάζεται πειθαρχία. Συγκέντρωση. Υπομονή. Αφοσίωση. Κι όμως, στον έρωτα περιμένουμε συχνά να γνωρίζουμε αυθόρμητα όσα ποτέ δεν μάθαμε.
Περιμένουμε να ξέρουμε να ακούμε. Να αντέχουμε τη διαφορά. Να διαχειριζόμαστε τη ζήλια. Να προσφέρουμε χωρίς να ελέγχουμε. Να είμαστε κοντά χωρίς να καταπίνουμε τον άλλον. Να μένουμε ελεύθεροι χωρίς να απομακρυνόμαστε.
Ίσως λοιπόν η αποτυχία μιας σχέσης να μη σημαίνει πάντοτε ότι συναντήθηκαν οι λάθος άνθρωποι.
Μερικές φορές συναντήθηκαν δύο άνθρωποι που έμαθαν πολύ καλά πώς να αναζητούν την αγάπη, αλλά ποτέ πώς να αγαπούν.
Βιβλιογραφία: Fromm, Erich. Η Τέχνη της Αγάπης. Εκδόσεις Διόπτρα
Το κείμενο αποτελεί δοκιμιακή προσέγγιση στη σκέψη του Erich Fromm και προσωπική ανάπτυξη των θεμάτων που αυτή εγείρει.